SENIRKENT ULUGBEY KASABASI
VE VELIBABA TÜRBESININ TARIHÇESI

Eski adı İlgüp olan Uluğbey'in kuruluş tarihine ait bir belge yoksa da buraya yerleşenlerin Selçuk akınlarından sonra geldiklerine göre kasabamızın miladi 1071–1100 tarihleri arasında kurulmuş olması gerekir. Bizanslılar devrinde daha mamur bir kasaba olduğu, incelemeye değer tarihi kalıntılardan anlaşılmaktadır. Bunlardan Bizans sanat ve işçiliğini gösteren kıymetli taşlar ve tuğlalar bulunmaktadır. Bu örenler arasında Hisarardı, Musalla altı, Sağören, Eşekhisarı adı verilen örenler sayılabilir. Veli baba türbesinin yapısında kullanılmış olan işlenmiş Bizans taşları Musalla altındaki kilise harabesinden getirilmiştir. Eğridere de bulunan çeşitli stildeki mağaralar görülmeye değer eserlerdir. Bu civarda çalışan bahçıvanlar yeraltından küpler buluyorlar bütün bu eserler kasabamızın birçok tarih olaylarının geçtiği bir alan olduğunun gösterir.
Burası aynı zamanda Celâliler Devrinin ünlü şakisi Karahaydaroğlu Mehmet ve onun Hicri 1043 tarihinde şehit ettiği Velibaba hazretlerinin köyüdür.(Evliya Çelebi cilt:2,sayfa 472 de ve Naima tarihi cilt:4,sayfa 240,270,347,372 de Velibaba ya Karahaydaroğlu hakkında geniş bilgi vardır.)Elimizdeki yazma Veliyiddin Gazi menakıbında Veli baba’nın Karahaydaroğlu Mehmet’in dedesi olduğu, başkalarının teşviki üzerine dedesini arkadaşı Katırcıoğlu ile birlikte öldürdüğü yazılmaktadır.
Mezarı Macaristan’nın Budin şehrinde bulunan Gül baba’nın Uluğbey’li,Veli baba’nın amcası olduğunun bu menakıbdan öğreniyoruz.Türbe içindeki boş bir merkabe Gül baba’nın makamı denilmektedir.Evliye çelebi ise cilt:6 sayfa 225 te Gül baba’nın Trabzonlu olduğunu yazar.Osmanlı tarihi Encümeni Dergisinin 15.sayısı Gül baba ve Türbesi hakkında etraflı bilgi vermektedir.Yine menakıba göre Veli baba’nın babası Veli dede Preveze Savaşına katılmış ve sonra Cezayir’de şehit düşerek oraya gömülmüştür.Veli dede’ye ait olduğu söylenen tarihi bir cop(gürz) türbede saklanmaktadır.
Uluğbey Türbesinde Veli baba’nın aile fertleri ile dedelerinin kabirleri vardır. Menakıp, Velibaba’nın yedi göbek yukarı Hüyük dedeleri Hasan Gazi Paşaların 1071 akımıdan sonra asker başı olarak buraya geldiklerini kaydeder. Eğridir, Isparta ve Uluborlu’nun fetihlerinde yararlık gösterip burada şehit düşmüşler. Köy arazisi Hasan Gazi evlatlarına kılıç tımarı verilmiş, o sırada Malatya’da bulunan evlatları buraya gelip yerleşmişler. Yüzyıllarca atadan evlada tımar beyliği yapan Veli baba cedleri emirlerindeki sipahilerle birçok seferlere katılmışlar. Bu yüzden bazıları uzak ülkelerde şehit düşüp kalmışlardır. Veli baba Hazretlerinin sisileleri 26 göbekte İmam Zeynelabidin’e ulaşmaktadır. Kendilerinin kahramanlıkları ile birleşen Seyitlikleri çevrede, haklı oldukları şöhrete yükselmelerinde etkin olmuştur.
Bu zatların üzerine yapılan muhteşem türbeye Veli baba zamanında yapıldığı için “Veli baba türbesi” denilmiştir. Aslında Veli baba Hazretleri Bu türbeyi Anadolu Beylerbeyi Murtaza Zor Paşaya nüfuz ederek, dedeleri üzerine Hicri 1029 (Miladi 1610) tarihinde Murtaza Zor Paşaya yaptırmıştır. Murtaza Paşa Maraş valisi imiş, sonraları Anadolu Beylerbeyliğine getirilmiş.4.Murat’ın Bağdatı fethi sırasında Bağdat kalesi önünde Hicri 1038 tarihinde şehit düşmüştür.(Naima tarihi Cilt 2,sayfa 404,414,425 te Murtaza Zor Paşa hakkında açıklama vardır. Feridun Fazıl Tülbentçi’de “Kahramanlar Geçiyor” adlı eserinin 1 cildinde sayfa 106 da aynı konuda bilgi vermektedir.
Veli baba Türbesi XVII. Yüz yılbaşındaki Osmanlı Mimarisin bir şaheseridir. Türbenin girişi içten içe 4x2,8 m dir.İç kısmı ise 7x12,5 m dir.Türbe ile bitişik caminin temellerine birlikte başlanmış,yontma beyaz ve bazılarının üzerinde resim,haç yazı bulunan Bizans taşları kullanılmıştır.Duvarların üst kısımları ile saçakları bu çevrenin kesme kum taşlarıyle çok emekli bir şekilde bina edilmiştir.Dört kubbe ile örtülen Türbenin iç ve dış görünüşü çok zariftir.Yüzyılların yıpratmasına karşı hala sapasağlamdır.
Kasabamız halkı bu tarihi ecdat eserini korumak için büyük çaba sarf etmektedir.1895 ve 1954 yıllarında tarihi şekli bozulmaksızın esaslı olarak iki kere tamir görmüştür. Daha önceki tamirler hakkında bir kayda rastlayamadık.1895 onarımı Türbenin metevallisi Merhum Takiyittin Efendi tarafından yaptırılmıştır. Bu onarımda kubbeler, saçak altları, avlu duvarı yenilenmiş, gelişigüzel taşlarla örülen merkatler duvar içine alınıp üzerleri sanduka ile örtülmüş, zamanla mezarlık yapılan Türbe avlusu düzlenip çimlenmiş ve etrafı gül fidanı ve asma ağaçlarıyla donatılmıştır.(Eylül 2008 itibariyle çamlık olan bahçede ziyarete gelen misafirlerin ağırlanması yapılmaktadır.)Özellikle 1.Cihan Savaşı sırasında bakımsızlıktan harap olan türbenin 1954 onarımı Mehmet ER ’in delaletiyle yapıldı. Duvarlar yazı ve şekillerle süslenip kubbeleri sıvatıldı. Saçak taşları Sandıklı’dan getirilerek yenilendi. Avlu kademeli olarak düzenlendi ve yüzlerce kavak yetiştirildi. Avlu onarımında Eski Eserleri Koruma Derneği ile merhum Ali Rıza BAÐRIAÇIK’ın da emekleri geçmiştir.
Türbenin kapıları doğuya açılmakta ve iki kapısından da ancak eğilerek geçilmektedir. İç kapı üzerinde iki tane mermer kitabe vardır. Üstteki birinci kitabe 30x40 cm boyutundadır. Bu dergahı Murtaza Zor Paşa’nın yaptırdığını anlatır. İkinci kitabenin boyutları 30x40 cm dir.Bu kitabe ise Murtaza Paşa’nın ölüm tarihini verir.

Kitabelerde şunlar yazılıdır.
I.Kitabe
“Bendei dergâhi âli Hazret-i Paşayi Zor
Niyeti halisle yapdırup Lillâh için
Aslı Çerkez Mürteza namı sebade hatemi
Misli bulunmaz (iki kelime okunamadı)Beytullah içün
Hamdeyüp anı içün didi Hilmi tarih
Türbe bünyad eyledi Kutb-u Veliyullah içün”

Ketebet-ül Fakir Hüseyin Veli

II. Kitabe

“Dasitan itdi cihanda ol kadım-ü lâyezel
Bu makam-ı dilküşa bu binayı cennet misal
Masivayı tert edüp buldu bakayı Cavidan
Mir-imiran server-i Zor Murtazaya zaval
Bende-i mutemet Mehmet Ağa Mazhar-ı asar olup
Hatm oldu şazi temam ilahi âhir Memi Ağa
Kâtip Derviş Mustafa sayd edüp
Taih içün mahi Muharremegazal”

Mimar Zuhuri

Türbe içinde tarih diye asılan levhalar bu kitabelere uymamakta ve herhangi bir kaynağa dayanmamaktadır. Birinci kitabedeki “Türbe bünyad eyledi”mısrasındaki “bünyad”sözcüğü temel atıp yeniden yapmak anlamına geldiğinden Türbenin yapılışının Hicri 1029 tarihinde olduğuna şüphe yoktur. Bu mermer belgelere göre Velibaba hazretleri türbeyi 1029 tarihinde yaptırmış olup,1038 tarihinde Murtaza Zor Paşa 1048 tarihindede Velibaba hazretleri vefat etmişlerdir.
Birinci kitabenin son mısrası ile ikinci kitabenin”gazal” kelimesi ebced hesabıyle tarib düşmektedir.

Birinci kitabe Velibaba’nın kendi el yazısıdır. Çünkü Velibaba’nın adı Hüseyindir.babasının adı olan “Veli” yi mahlas olarak ismi “Hüseyin Veli” olmuştur.Halk arasında ise Velibaba olarak şöhret bulmuştur.Veliyittin Gazinin oğullarına bıraktığı ve oğuldan oğla eklemeler yapıldığı menakıpta Arapça birkaç kaside ile dualar ve virdler vardır.Velibabanın zamanımıza kadar gelmiş yazılı bir eserine rastlanmadı.Eseri varsa bile zamanla kaybedildiğini sanıyoruz..Hasan Gazi evlatlarının son yetişkini olan Velibaba hazretlerinin kendisini tasavvufa vermiş,dedelerine ait tımar arziyi vakfa çevirtmiş,değirmenini ve bağını türbe için vakfetmiştir.Bu işlemleri isbat eden vakfiyeler ve beratlar elimizdedir.Ancak bu gün ortada bunlardan Evkafın elindeki bir su değirmeni ile iki tane kazandan başka bir şey kalmamıştır.Vakıf bağın kaybolduğu yerde Velibaba’ya ait eserlerin kaybolması işten bile değildir.Bu yüzden ,üzülerek söyleriz ki Velibaba hazretlerinin şahsi ilmi ve debi kişiliği hakkındaki etraflı bilgiye sahip değiliz.
Velibaba’nın kasabamız içinde,yer altında eski hali üzere duran bir çilehanesi kalmıştır.Burada erbain geçirip çile doldurdukları ,zikir ve ibadetle meşgul oldukları söylenir.Velibaba’ya ait olduğu söylenen bir iki nefes varsa da bunların,Velibaba hazretlerini sena için halk şairleri tarafından söylenmiş deyişler olduğu anlaşılmaktadır.Çevrede Velibaba için söylenmiş bir çok rivayet ve efsaneler dillerde dolaşmaktadır.
Türbenin bitişiğindeki cami de Murtaza Paşa tarafından yaptırılmaya başlanmış fakat Murtaza Paşanın şehit düşmesi üzerine yarıda kalmıştır. Uzun yıllar böylece kalan cami nasılsa Tekke Mütesellimi Hacı İbrahim Ağa ismindeki bir kimsenin yardımı ile tamamlanmış ve üzeri dam olarak örtülmüştür. Eskiden itina ile örülen ve süslenen cami tavanı 1916 miladi tarihinde yıkılmaya yüz tuttuğu için halkın gayretiyle ve bu günkü şekilde gelişigüzel onarılıp örtülmüştür. Camiin duvarları içinde yerden iki metre yükseğe konulmuş mermer kemer ayakları vardır. Bu ayaklar bize caminin de Türbe gibi kubbe ile örtülmek için planlanmış olduğunu gösteriyor. Türbe ve cami olarak bu şekilde meydana gelen Velibaba külliyesi Hicri 1278 tarihine kadar minaresiz kalmış Mehmet ER’in büyük dedesi Ramazan Bin Halil’in himmetiyle boş kaidesine bir minare yaptırılıp eserin tamamlanmasını sağlanmıştır.
Türbe içinde yatan büyüklerin merkadleri güneyden kuzeye doğru şunlardır. Hasan Gazi, Hüseyin Gazi Paşa,Velibaba’nın valideleri Hatice Velibaba hazretleri,Zevceleri Fatıma,Veliyiddin Gazi,Mustafa Gazi,Ali Müfret ve Gülbaba’nın makamı.
Şu kısa özetle size,Velibaba Hazretleri ve Türbesi hakkında yaptığım araştırmayı sunmuş bulunuyorum.Bu özetin bu gün elimizde bulunan imkanların bağışladığı ölçüyü geçemeyeceğini göz önünde tutmak gerekir.İleride daha geniş bilgi edinilebilirse buna eklenmeli ve tamamlanmalıdır.Daha Geniş bilgi edinmek isteyenler gösterilen tarihi kaynaklara baş vurabilirler.Kusurlarıma müsamaha ile bakılmasını sayın okuyucularımdan rica ederim.

Uluğbey:5.8.1965
Emekli Öğretmen
VELİYİTTİN OKTAY

Not:Bu araştırmayı yapan hocamızı rahmetle anıyoruz.(Derleyen Hasan BATTAL)